ادب آن است كه بنده در اثر شناخت ضرر و زيان تعدّى [ از حدود الهى ] ، حدّ ميان غلوّ و جفا را حفظ كند . [ توضيح اينكه : ادب آن است كه بنده حدود و احكامى را كه در شرع براى خدا و خلق خدا قرار داده شده ، بدون زيادت و نقصان ، رعايت كند ؛ كه اگر در آن افراط نمايد به غلوّ دچار مىگردد ؛ و اگر در آن تفريط كند ، جفاكار خواهد شد . و اين نمىشود مگر به آنكه بنده حدّ و نيز زيان تجاوز از آن را بشناسد . و زيان تجاوز از حدود الهى آن است كه بنده خود را در معرض خشم و سخط الهى قرار مىدهد و از قرب به حق‌تعالى محروم مىگردد ، و از ديوان صديقين بيرون مىشود ، و داغ ظالم بر پيشانى او نقش مىبندد ؛ كه خداى تعالى مىفرمايد : « وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ » « 1 » آنان كه پا را از حدود خداوند فراتر مىنهند ، همان ستمگرانند . ] و هو على ثلاث درجات : الدرجة الأولى منع الخوف أن يتعدّى إلى الإياس ، و حبس الرجاء أن يخرج إلى الأمن ، و ضبط السرور أن يضاهى الجرأة . ادب بر سه درجه است : درجهء نخست ، آن است كه بنده نگذارد خوف و ترس [ از كيفر الهى چندان فزونى يابد كه ] به نااميدى [ از رحمت حق ] تعدّى كند ؛ و [ از سوى ديگر ، ] رجاء و اميد را [ نيز ] از اينكه [ بر بيم و ترس غالب آيد و ] به ايمنى [ از مكر الهى ] بيرون شود ، بازدارد . [ رجاء و خوف در برابر يكديگرند . پس بايد مقدار آن دو باهم برابر و مساوى باشد ، چنان‌كه در حديث آمده است « لو وزن خوف المؤمن و رجاؤه لاعتدلا » « 2 » اگر

--> ( 1 ) - 2 / 229 . ( 2 ) - قوت القلوب ، نوشته ابو طالب مكى ، شرح مقام رجاء ، ج 1 ، ص 216 ، به اين حديث از مطرف نقل شده است .